Is een arbeidsdeskundig onderzoek verplicht?

HR en casemanagers horen vaak: zet een verplicht arbeidsdeskundig onderzoek in, anders volgt een loonsanctie. De wet is strenger én ruimer dan dat. De Wet verbetering poortwachter eist adequate re-integratie-inspanning: onderzoeken of eigen werk, ander werk intern of werk elders nog kan, en dat vastleggen. De wet noemt niet in elk dossier letterlijk “een arbeidsdeskundig onderzoek”. UWV toetst later of die weging deugdelijk is. In de praktijk is een rapport van een arbeidsdeskundige vaak het stuk waarmee je dat aantoont — verwacht, niet altijd een bij naam genoemde wettelijke plicht.

Dit artikel is de juridische leeswijzer voor werkgevers: wat de wet wel en niet zegt, wanneer het onderzoek in de UWV-praktijk wél nodig is, welke mythes blijven rondzingen, en wat je riskeert als je het overslaat. Wanneer je het inzet (week 42–52 of eerder) staat in arbeidsdeskundig onderzoek na 1 jaar ziekte. Wat het kost, in kosten arbeidsdeskundig onderzoek. Geen herhaling van die stukken, en geen landingspagina.

Wat de wet wel en niet zegt

Drie lagen worden vaak door elkaar gehaald:

• Wettelijke inspanningsplicht. Werkgever en werknemer moeten zich tijdens de eerste 104 weken inspannen voor re-integratie. Dat volgt uit de Wet verbetering poortwachter en, bij de latere toets, artikel 25 van de Wet WIA. Kern: mogelijkheden serieus onderzoeken en benutten — eigen werk (spoor 1a), ander werk intern (spoor 1b), en zo nodig werk bij een andere werkgever (spoor 2).
• Voorgeschreven ijkpunten. De eerstejaars-evaluatie rond week 42–52 is een vast Poortwachter-ijkpunt. De Wet Poortwachter-tijdlijn heeft meer van dit soort stappen (probleemanalyse, Plan van Aanpak, 42e-weeks melding, WIA-aanvraag). Dat zijn procesverplichtingen. Geen van die stappen heet in de wet “arbeidsdeskundig onderzoek”.
• Bewijs richting UWV. Bij de WIA-aanvraag toetst UWV het re-integratieverslag. Is er geen bevredigend resultaat, dan kijkt UWV of de inspanningen in redelijkheid voldoende waren. Die toets is arbeidskundig van aard. Zonder onderbouwde weging van spoor 1 is dat lastig aantoonbaar.

De Werkwijzer Poortwachter van UWV zegt het zo: twijfel je over de mogelijkheden binnen de eigen organisatie, dan kun je dat laten onderzoeken door een arbeidsdeskundige. Dat is een richtlijn voor wat UWV later toetst — geen extra wetsartikel dat in elk dossier een rapport afdwingt. Wel een helder signaal: de weging moet vakinhoudelijk standhouden, niet alleen administratief compleet zijn.

Kort: verplicht is de inspanning en de documentatie. Een arbeidsdeskundig onderzoek is het professionele middel om die inspanning te onderbouwen. Wat een arbeidsdeskundige wel en niet doet: belastbaarheid vertalen naar werk — geen diagnose, geen casemanagement.

Wanneer het in de praktijk wél nodig is

“Niet letterlijk in de wet” is geen vrijbrief. In deze situaties is het ontbreken van een arbeidsdeskundig rapport bijna altijd een gat in het dossier:

• Twijfel over spoor 1. Eigen werk is onzeker, intern is geen hard alternatief, en niemand heeft objectief getoetst wat nog passend is. UWV verwacht dan een onderbouwde weging — niet een aanname in het Plan van Aanpak.
• Richting spoor 2. Spoor 2 starten zonder vast te leggen waarom terugkeer intern geen perspectief heeft, is een klassiek risico bij de RIV-toets. Het rapport is dan de brug, geen extraatje.
• Eerstejaars-evaluatie zonder arbeidskundige conclusie. De evaluatie zelf is verplicht. Een lege evaluatie (“we kijken het tweede jaar verder”) zonder weging van eigen werk en ander werk intern, ziet UWV later als stilstand. Zie wanneer je het onderzoek inzet na 1 jaar ziekte.
• Advies van de bedrijfsarts om een arbeidsdeskundige in te schakelen. Dat advies negeren zonder deugdelijke grond komt in toetsing terug als gemiste kans. Volg het, of leg gemotiveerd vast waarom het nú niet aan de orde is — bijvoorbeeld: nog geen belastbaarheid.
• WIA-aanvraag zonder actuele onderbouwing. Een ontbrekend of sterk gedateerd rapport is een veelvoorkomende reden dat het re-integratieverslag hapert. Late inzet kan een al opgelegde loonsanctie helpen bekorten; voorkomen is iets anders.

In die dossiers is het onderzoek in de praktijk nodig: niet omdat er een wetsartikel met die titel is, maar omdat je de wettelijke inspanning anders niet hard maakt.

Wanneer het aanbevolen is — en wanneer wachten kan

Aanbevolen, niet dwingend, is het onderzoek als er wél belastbaarheid is, maar nog geen crisis: vroege twijfel over eigen werk, discussie over “passend”, of een dossier dat rustiger is met een objectief kader. Ook zonder acute Poortwachter-druk kan dat later tijd en discussie schelen.

Wachten kan als herstel intern reëel en nabij is: een concrete datum, passend binnen de belastbaarheid, bevestigd door de bedrijfsarts, vastgelegd in het dossier. Of als de bedrijfsarts nog geen functionele mogelijkheden kan vaststellen. Zonder FML of IZP heeft een arbeidsdeskundige weinig te toetsen. Dat is geen argument om tot week 52 te wachten “omdat het dan verplicht wordt” — dat is een mythe, hieronder.

Buiten de Poortwachter-periode — bijvoorbeeld een zzp’er zonder werkgever — is er geen wettelijke plicht. Een onderzoek kan dan nog steeds zinvol zijn, maar het is een eigen keuze. In de WGA verschuift het doel; daar is geen Poortwachter-plicht tot een arbeidsdeskundig onderzoek, wel belang bij onderbouwing van uitkeringspercentage of IVA.

Vijf mythes die HR en casemanagers tegenkomen

• “In week 52 is het altijd verplicht.” De eerstejaars-evaluatie is verplicht. Een arbeidsdeskundig onderzoek is dat niet in elk dossier letterlijk. Wel hoort er rond dat ijkpunt een onderbouwde weging van spoor 1 te liggen — of in uitvoering. Week 52 is geen startdatum.
• “Het staat niet in de wet, dus we mogen het overslaan.” UWV toetst de redelijkheid van de inspanning, niet of je een wetsartikel met de productnaam kunt aanwijzen. Ontbreekt de weging, dan is de inspanning vaak onvoldoende — met loonsanctie tot gevolg.
• “De arbodienst zegt dat het moet, dus de wet ook.” Arbodienst-advies is geen wettekst. Het is wél een signaal dat de weging vakinhoudelijk moet. Kies je een andere arbeidsdeskundige dan de keten van de arbodienst, dan mag dat. Kies je voor helemaal niets, dan draag je het RIV-risico zelf — ook als een verzuimverzekering een Poortwachter-garantie koppelt aan het opvolgen van advies.
• “Een intern memo van HR is hetzelfde als een rapport.” UWV kijkt naar kwaliteit en logica, niet naar of er “iets” in het dossier zit. Een arbeidsdeskundige toetst functie-eisen aan belastbaarheid. Dat is een andere deskundigheid dan casemanagement. Zie arbeidsdeskundige, bedrijfsarts of casemanager.
• “De werknemer mag het onderzoek weigeren, dan stopt het.” De werknemer heeft een meewerkplicht bij re-integratie. Weigeren kan, maar is niet zonder gevolgen. Eerst het gesprek, schriftelijk waarschuwen, zo nodig een deskundigenoordeel. Zie werknemer werkt niet mee aan het onderzoek.

Wat je riskeert als je het overslaat

Overslaan voelt als kostenbesparing. De rekening komt later, bij de RIV-toets rond week 91–104.

• Loonsanctie. Tot een jaar extra loondoorbetaling als UWV de inspanningen onvoldoende vindt zonder deugdelijke grond. Het onderzoek zelf start vanaf €1.095 excl. btw — zie kosten arbeidsdeskundig onderzoek en wat het kost als je géén onderzoek laat doen.
• Te late spoor 2. Zonder rapport blijft de discussie “is intern nog iets mogelijk?” open. Spoor 2 start dan te laat, terwijl de 104 weken doorlopen.
• Lege jaarsevaluatie. Terugkijken zonder arbeidskundige conclusie. UWV ziet voornemens, geen weging.
• Gedateerd dossier bij de WIA. Een rapport in week 90 “voor de volledigheid” toont inzet, niet dat je op tijd hebt gestuurd.

Overslaan is verdedigbaar als intern perspectief concreet, actueel en medisch gedragen is — en dat in het dossier staat. “We zien wel” is geen deugdelijke grond.

Wat wél verplicht is (ook zonder AD-rapport)

Ook als je het onderzoek nog niet inzet, blijven dit staan:

• adequate, aantoonbare re-integratie-inspanning (spoor 1 eerst, spoor 2 als intern perspectief ontbreekt)
• samenwerking met de bedrijfsarts; belastbaarheid vastgelegd (FML of IZP) voordat iemand functies “afvinkt”
• Plan van Aanpak en eerstejaars-evaluatie daadwerkelijk inhoudelijk, niet alleen getekend
• meewerken van beide kanten; stagnatie objectiveren in plaats van laten liggen

Het rapport vervangt die stappen niet. Het maakt de weging toetsbaar. Voor het gesprek zelf: wat je meeneemt naar de arbeidsdeskundige.

Offerte, aanmelden of kennismaking

Twijfel je of dit dossier een wettelijk ijkpunt is of een verwachting van UWV in de praktijk? Toets het in 15 minuten, of vraag meteen een offerte. Aanmelden kan als de FML er is en de termijn drukt. Het onderzoek voeren we uit via Matchvermogen; dit artikel gaat over wat de wet wel en niet zegt, niet over de landingspagina.

Vrijblijvende offerte · Onderzoek aanmelden · Plan 15 minuten kennismaking

Verder: timing na 1 jaar ziekte · kosten · wat doet een arbeidsdeskundige · Poortwachter-tijdlijn · gesprek voorbereiden